عزا در لغت به معنای “صبر و شکیبایی کردن بر هر چیزی که انسان از دست میدهد” و همچنین به معنای “خوب صبر کردن”، “صبر کردن در مصیبت” و “سوگ و مصیبت” است. در عربی، “عزّیتُ فلاناً” به معنای او را دلداری و تسلی دادم و “أحسن اللهُ عزاک” به معنای خداوند تو را صبر نیک دهد میباشد.
با توجه به این تعاریف، “عزاداری” مراسمی است که برای آرامشبخشی به فرد یا افراد داغدیده برگزار میشود. این مراسم به روشهای مختلفی صورت میگیرد؛ مانند اظهار همدردی زبانی با فرد داغدیده، گریه کردن همراه با فرد داغدیده، شنیدن غم و غصههای فرد داغدیده و یادآوری داغهای دیگران به ویژه داغهای بزرگان دینی و تاریخی. در جوامع مختلف، عزاداری معمولاً به صورت مراسم جمعی در چند مرحله زمانی (سوم، هفتم، چهلم و…) و با آداب خاصی برگزار میشود و این مراسم تأثیر قابل توجهی در آرامشبخشی به افراد داغدیده دارد.
علاوه بر مراسم عزاداری، دو عامل “گذشت زمان” و “فراموشی” نیز به فرد داغدیده کمک میکنند و به تدریج او را از هیجانهای ناشی از غم دیدگی برهانیده و به آرامش برسانند.
در این حال، معمولاً مراسم عزاداری نیز متوقف میشود و در نهایت برای بزرگداشت و یادبود، مراسمی برگزار میشود. البته باید توجه داشت که نقش مراسم یادبود در آرامشبخشی به بازماندگان بسیار محدود است و اما نقش آن در زنده نگاه داشتن نام و یاد فرد در گذشته بسیار بزرگ است. به همین دلیل برگزاری مراسم بزرگداشت و یادبود برای بزرگان دینی، ملی و دانشمندان، حتی پس از گذشت زمان طولانی از فقدان آنها، بسیار شایع است.
در ابتدا، به نظر میرسد که برگزاری مراسم عزاداری برای امام حسین (علیه السلام) مربوط به اخیر است.
اما در واقع، شخصیت امام حسین (علیه السلام) به قدری عظیم است و حوادث قیام او به قدری مصیبتبار است که عزاداری برای او با مراسمهای معمول در مراسمات یادبود و بزرگداشت افراد، که عموماً خشک و بیهیجان هستند، مقایسهپذیر نیست.
بعد از گذشت چهارده قرن و بیشتر از حادثه عاشورا، شرکتکنندگان در مراسم عزاداری امام حسین (علیه السلام) در واقع خود را مصیبتزده و داغدار آن حادثه برمیشمارند و با حضور در این مراسم عملاً به یکدیگر و نیز به صاحبان اصلی مصیبت (اهل بیت علیهم السلام) تسلی میدهند.
شواهدی نشان میدهد که عزاداران امام حسین (علیه السلام) در یاد مصائب و ستمهای آن حضرت گریه میکنند و احساسات خود را به نمایش میگذارند و حتی بیتاب میشوند؛ البته این حالتها ریشه در پیوند عمیق عاطفی با امام حسین (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) دارد که در ادامه به تفصیل به آن خواهیم پرداخت.
بیگفته پیداست که برگزاری عزاداری برای امام حسین (علیه السلام) علاوه بر تسلیبخشی به شرکتکنندگان در آن مراسم، به طور کاملاً طبیعی باعث میشود تا نام و یاد امام حسین (علیه السلام) و حماسه عظیم او همواره زنده و تازهنگاه داشته شود. به ویژه اینکه عزاداری برای امام حسین (علیه السلام) در قالب یکی از مردمیترین رسوم اجتماعی در میان مسلمانان برگزار میشود و همه در هر سن و هر صنف، زن و مرد، پیر و جوان و کودک، با حضور در این مراسم پیامها و درسهای حماسه حسینی را با عمق جان درک میکنند.
عزاداری برای امام حسین (علیه السلام)
عزاداری برای امام حسین (علیه السلام)
عزاداران امام حسین (علیه السلام) با حضور در مراسم عزاداری آن حضرت، در واقع، خویشتن را مصیبتزده و داغدارِ حادثه خونین عاشورا مییابند.
گریه و شیون سر میدهند و بیتاب میشوند. بر این اساس، در این قسمت از نوشتار، ابتدا باید بر این سخن اذعان کرد که عزاداری امام حسین (علیه السلام)، گرچه به گونهای است که شرکتکنندگان در آن، غمبار و گریان میشوند، اما با وجود این، آن مراسم تأثیرات روانی بسیار مطلوبی بر روی ایشان برجای میگذارد.
بیگمان، شرکتکنندگان در عزاداری امام حسین (علیه السلام) آرامشی ویژه و لذتی خاص را احساس میکنند، و اگر غمی بر چهره آنان مینشیند، غمی متفاوت با غم و غصههای زندگی روزمره است.
غم معنویت، غم آخرت و غم مظلومیت است. غمی است که منشأ حرکت است، و کنشوری اجتماعی افراد را افزایش میدهد نه کاهش، و عامل نابهنجار در زندگی افراد نمیشود، بلکه در مواردی نقش درمانی ایفا میکند، و به زندگی نشاط میبخشد. از این رو، کسانی که حضور در مجالس عزاداری امام حسین (علیه السلام) را تجربه کردهاند، هرگز از تکرار و استمرار آن دلزده نمیشوند.
در حالی که بیگمان، در هیچ مجلس یادبود و بزرگداشت دیگری، وضع بدین گونه نیست.
حال، باید دید که چرا عزاداران حسینی، به شکل خودخواسته، به مجالس سوگواری امام حسین (علیه السلام) پا میگذارند، جامه سیاه بر تن میکنند، بر سر و سینه میزنند، اشک میریزند و…؟ بیگمان، پاسخ به این پرسش، خود میتواند بیانگر “چرایی عزاداری برای امام حسین (علیه السلام)” باشد.
اساس پاسخ را باید در مهر و محبت به امام حسین (علیه السلام)جستجو کرد که تا “ژرفای احساسات و عواطفِ” عزاداران راه یافته، و ایشان را چنان شیفته و شیدا کرده است که ناآشنایان طعنه گو، از حالت آنان به “جنون” تعبیر میکنند.
آری، عزاداران امام حسین (علیه السلام) بر اساس “پیوند عمیق عاطفی”، هر ساله مراسم عزای حسینی را با شکوهتر از قبل برگزار میکنند، و این همه، تجلی این فرموده رسول خدا (صلی الله علیه وآله) است: “إن لقتل الحسین حرارة فی قلوب المؤمنین لاتبرد ابداً”.
برای شهادت امام حسین (علیه السلام) در دلهای مؤمنان حرارتی است که هرگز سرد و خاموش نمیشود.
بر این اساس، مهر، عشق و عاطفه، مهمترین پشتوانه برای برپایی مراسم عزاداری امام حسین (علیه السلام) بوده است. با وجود این، کارکرد آن مراسم، هرگز به جنبه عاطفی محدود نبوده است. در طول تاریخ، برگزاری عزاداری برای امام حسین (علیه السلام) فرصتی مناسب به دست میدهد تا مرثیه سرایان و خطیبان، همگان را با شخصیت و نهضت امام حسین (علیه السلام)، و نیز با معارف اسلامی آشنا کنند.
بر این اساس، عزاداری امام حسین (علیه السلام) آثار، فواید و کارکردهای بسیار مهمی در ابعاد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی داشته است. بیگمان، شناخت این کارکردها و آثار سبب میشود تا ما نسبت به “چرایی عزاداری برای امام حسین (علیه السلام)” آگاهی ژرفتری پیدا کنیم.
از این رو، در اینجا، مهمترین کارکردها و آثار عزاداری امام حسین (علیه السلام)، به اجمال شناسایی میشود.
| بیشتر بخوانید :سبک زندگی اسلامی چیست ؟ |
زنده نگاه داشتن نهضت عاشورا
زنده نگاه داشتن نهضت عاشورا
عزاداری برای امام حسین (علیه السلام) در مهمترین کارکرد خود، سبب شده است تا یاد، نام و پیامهای نهضت عاشورا زنده و جاوید بماند، و آموزههای آن به همه بشریت انتقال یابد. از این طریق، همه انسانها ـ مسلمان و نامسلمان در طول تاریخ، با آموزههایی همچون:
ستم ستیزی، آزادگی، شهادت طلبی، ایثار و حقیقت جویی آشنا شده اند. در این باره، این سخن از یک نویسنده غربی بسیار جالب توجه است: “اگر مورخان ما حقیقت این روز (عاشورا) را میدانستند و درک میکردند که عاشورا چه روزی است، این عزاداری را مجنونانه نمیپنداشتند.
زیرا پیروان حسینی به واسطه عزاداری حسینی میدانند که پستی و زیردستی و استعمار و استثمار را نباید قبول کرد؛ زیرا شعار پیشرو و آقای آنها ندادنِ تن به زیربار ظلم و ستم بود.”
معرفی الگوهای راستین و ایجاد پیوند عمیق عاطفی با آنان
عزاداران حسینی، با حضور در مراسم سوگواری امام حسین (علیه السلام) و یاران وفادارش، با شخصیت و عظمت روحی آنان آشنا میشوند، و آنان را انسانهای کاملی مییابند که ویژگیهایی همچون صبر، وفا، استقامت، و از خود گذشتگی را دارند، و هر یک از آنها الگو و نمونهای برای نیکی هستند. مهمتر اینکه عزاداران با سپردگی و مصیبت ایشان همدردی میکنند، گریه میکنند و بر سر و سینه میزنند، و از این راه، با پیوندی عاطفی، شناخت خود را درباره آنان تقویت میکنند.
از طرف دیگر، عزاداران با دشمنان امام حسین (علیه السلام)، یعنی یزید و یزیدیان، آشنا میشوند و نسبت به آنان عمیقاً نفرت میپیدا کنند. به همین دلیل، عزاداری امام حسین (علیه السلام)، در عمل، به تحققِ «تولی» و «تبری» میانجامد، و فرصتی میشود تا عزاداران به رهبری خود، اعلام کنند: “من، با کسانی که با شما در آشتی و صلح باشند، آشتی میکنم. و با کسانی که با شما در ستیز و جنگ باشند، در ستیزم و با کسانی که شما را دوست دارند، دوستم و با کسانی که شما را دشمن میدارند، دشمنم.”
تعلیم معارف دینی
مجالس سوگواری امام حسین (علیه السلام) فرصتی بسیار ارزشمند به ارائه سخنان و موعظههای علما و خطیبان، درباره مسائل شرعی، اخلاقی و اعتقادی فراهم میکند و به عزاداران حسینی مفاهیم دینی را آشنا میکند. به همین دلیل، همانند آنچه که در محرم سال ۶۱ هجری، امام حسین (علیه السلام) برای حفظ و احیای دین قیام کرد، مراسم سوگواری او نیز در طول تاریخ، زمینهای شده است برای حفظ و ترویج دین و معارف آن.
| بیشتر بخوانید :۱۸ سنت فرهنگی جالب در سراسر جهان |
ایجاد معنویّت در جامعه
همانطور که قبلاً بیان شد، حضور در مراسم سوگواری امام حسین (علیه السلام) به عزاداران آرامش و شادمانی ویژهای میبخشد. در حقیقت، این آرامش ناشی از فضای خاصی است که در جلسات سوگواری حسینی به وجود میآید. در این مراسمها، بحث درباره دین، حقیقت و ستم همراه با اشک و دردمندی است و روحانیت زندگیهای روزمره را تغییر میدهد. به این ترتیب، عزاداران احساس پاکی، سبکباری، لطافت و روحانیت میکنند که این حالتها میتوانند نشانهای از تزکیه و پالایش روحی باشند که از طریق حضور در جلسات سوگواری حسینی حاصل میشود. البته، لازم است که عزاداران خارج از جلسات عزا نیز به رفتار خود نظارت داشته باشند تا رشد روحانیت آنها پایدار باشد.
در اینجا باید تأکید کرد که مواردی که ذکر شد، تنها برخی از کارکردها و آثار مهم عزاداری امام حسین (علیه السلام) هستند.
اهمیت این موارد برای همگان آشکار است و بدون شک، میتوان ریشه تردیدها و انکارهایی که درباره برگزاری مراسم عزاداری برای امام حسین (علیه السلام) وجود دارد، را در تضاد با همین آثار و کارکردها یافت.
گریه و سوگواری برای حسین (علیه السلام) در واقع، مفهوم و آموزههای او را زنده نگاه داشته و پیام امام حسین (علیه السلام) را به همه انسانها منتقل کرده است. بنابراین، گریه در فرهنگ عاشورا، سلاحی است که همیشه بر دست است و فریاد اعتراض به ستمگران است و پاسدار خون شهیدان است.
